рдоाрдкрди рдХा рд╕िрдж्рдзाрди्рдд ( Principle of Measurement )
рдоाрдкी рдЬाрдиे рд╡ाрд▓ी рд░ाрд╢ि рдХी рдЙрд╕рдХे рдоाрдд्рд░рдХ рд╕े рддुрд▓рдиा рдХрд░рдиे рдХो рд╣ी " рдоाрдкрди " ( measurement ) рдХрд╣рддे рд╣ैं । рдЕрд░्рдеाрдд् рдХिрд╕ी рд░ाрд╢ि рдХे рдоाрдкрди рдХे рд╕рдордп рдпрд╣ рджेрдЦा рдЬाрддा рд╣ै рдХि рдЪुрдиा рдЧрдпा рдоाрдирдХ рдоाрдкी рдЬाрдиे рд╡ाрд▓ी рд░ाрд╢ि рдоें рдХिрддрдиी рдмाрд░ рд╢ाрдоिрд▓ рд╣ै рдпा рдоाрдкी рдЬाрдиे рд╡ाрд▓ी рд░ाрд╢ि рдЪुрдиे рдЧрдпे рдоाрдирдХ рд╕े рдХिрддрдиे рдЧुрдиा рдмрдб़ी рд╣ै рдЕрдерд╡ा рдЫोрдЯी рд╣ै рдпрд╣ी рдоाрдкрди рдХा рд╕िрдж्рдзाрди्рдд рд╣ै ।
рдХिрд╕ी рд░ाрд╢ि рдХो рдоाрдк рдХो рд╡्рдпрдХ्рдд рдХрд░рдиे рдХे рд▓िрдП рдиिрдо्рдирд▓िрдЦिрдд рджो рдЖрд╡рд╢्рдпрдХрддाрдпें ( requirements ) рд╣ोрддी - рдЬिрд╕рдоें рд╡рд╣ рднौрддिрдХ рд░ाрд╢ि рдоाрдкी рдЬाрдиी рд╣ै ।
( 1 ) рдоाрдд्рд░рдХ ( Unit ) - рдЬिрд╕рдоें рд╡рд╣ рднौрддिрдХ рд░ाрд╢ि рдоाрдкी рдЬाрдиी рд╣ै ।
( 2 ) рд╕ंрдЦ्рдпाрдд्рдордХ рдоाрди ( Numerical Value ) – рдпрд╣ рдоाрдкी рдЬाрди े рд╡ाрд▓ी рднौрддिрдХ рд░ाрд╢ि рдХे " рдкрд░िрдоाрдг " ( Magnitude ) рдХो рджрд░्рд╢ाрддा рд╣ै рдЕрд░्рдеाрдд् рдпрд╣ рдмрддाрддा рд╣ै рдХि рдоाрдкी рдЬाрдиे рд╡ाрд▓ी рд░ाрд╢ि рдоें рдЪुрдиा рдЧрдпा рдоाрдд्рд░рдХ рдХिрддрдиी рдмाрд░ рд╢ाрдоिрд▓ рд╣ै । рдпрд╣ рдПрдХ рд╢ुрдж्рдз рд╕ंрдЦ्рдпा ( Pure number ) рд╣ोрддा рд╣ै ।
рдЙрджाрд╣рд░рдг рдХे рд▓िрдП рдпрджि рдХिрд╕ी рджीрд╡ाрд░ рдХी рд▓рдо्рдмाрдИ 8 рдоोрдЯрд░ рд╣ै рддो рдЗрд╕рдХा рдЕрд░्рде рдпрд╣ рд╣ै рдХि рд╡рд╕्рддु ( рджीрд╡ाрд░ ) рдХी рд▓рдо्рдмाрдИ рдоाрдкрдиे рдХा рдоाрдд्рд░рдХ рдоीрдЯрд░ рд╣ै рддрдеा рдпрд╣ рд╡рд╕्рддु ( рджीрд╡ाрд░ ) рдХी рд▓рдо्рдмाрдИ рдоें 8 рдмाрд░ рд╢ाрдоिрд▓ рд╣ै ।
рдЕрдд : рдпрджि X рдХोрдИ рднौрддिрдХ рд░ाрд╢ि рд╣ै рдЬिрд╕рдХा рд╕ंрдЦ्рдпाрдд्рдордХ рдоाрди рддрдеा рд╕ंрдЧрдд рдоाрдд्рд░рдХ || рд╣ै , рддो
X = nx \ u |
рдЙрд▓्рд▓िрдЦिрдд рдЙрджाрд╣рд░рдг рдоें рдпрджि рд▓рдо्рдмाрдИ рдХा рдоाрдд्рд░рдХ рд╕ेрдоी ( рд╕ेрди्рдЯीрдоीрдЯрд░ ) рд╣ो рддो рдЗрд╕ рддु ( рджीрд╡ाрд░ ) рдХी рд▓рдо्рдмाрдИ 800 рд╕ेрдоी рд╣ोрдЧी । рдЗрд╕рд╕े рд╕्рдкрд╖्рдЯ рд╣ै рдХि рдХिрд╕ी рднौрддिрдХ рд░ाрд╢ि рдХा рдоाрдд्рд░рдХ рдЬिрддрдиा рдЫोрдЯा рд╣ोрддा рдЬाрддा рд╣ै , рдЗрд╕рдХा рд╕ंрдЧрдд рд╕ंрдЦ्рдпाрдд्рдордХ рдоाрди рдЙрддрдиा рд╣ो рдмрдв़рддा рдЬाрддा рд╣ै ।
рдЕрд░्рдеाрдд् " рдХिрд╕ी рднौрддिрдХ рд░ाрд╢ि рдХा рд╕ंрдЦ्рдпाрдд्рдордХ рдоाрди рдЙрд╕рдХे рдоाрдд्рд░рдХ рдХे рд╡्рдпुрдд्рдХ्рд░рдоाрдиुрдкाрддी рд╣ोрддा рд╣ै । '
рд╕рдоीрдХрд░рдг ( 1 ) рд╕े nx1/n
рдЕрд░्рдеाрдд् " рдХिрд╕ी рднौрддिрдХ рд░ाрд╢ि рдХा рд╕ंрдЦ्рдпाрдд्рдордХ рдоाрди рдПрд╡ं рдЙрд╕рдХे рд╕ंрдЧрдд рдоाрдд्рд░рдХ рдХा рдЧुрдгрдирдлрд▓ рд╕рджेрд╡ рдиिрдпрдд рд░рд╣рддा рд╣ै । "
рдпрджि рдХिрд╕ी рднौрддिрдХ рд░ाрд╢ि X рдХे рд╕ंрдЦ्рдпाрдд्рдордХ рдоाрди рджो рдЕрд▓рдЧ - рдЕрд▓рдЧ рдоाрдд्рд░рдХा рддрдеा
X=n1!u1!=n2!u2!
рдоाрдд्рд░рдХ рдХे рдЪрдпрди рдоें рдз्рдпाрди рд░рдЦрдиे рдпोрдЧ्рдп рддрде्рдп ( Guiding Principles for the Choice of Unit )
рдХिрд╕ी рднौрддिрдХ рд░ाрд╢ि рдХे рдоाрдд्рд░рдХ рдХा рдЪрдпрди рдХрд░рддे рд╕рдордп рдиिрдо्рди рддрде्рдпों рдХा рдз्рдпाрди рд░рдЦрдиा рдЪाрд╣िрдП
( 1 ) рдЪрдпрдиिрдд рдоाрдд्рд░рдХ рдХो рдоाрди्рдпрддा рдЕрди्рддрд░्рд░ाрд╖्рдЯ्рд░ीрдп рд╕्рддрд░ ( International level ) рдкрд░ рд╣ोрдиी рдЪाрд╣िрдП ।
( 2 ) рдЪрдпрдиिрдд рдоाрдд्рд░рдХ рд╕рд░рд▓рддा рд╕े рдПрд╡ं рдкूрд░्рдг рд░ूрдк рд╕े рдкрд░िрднाрд╖िрдд ( definite and well defined ) рд╣ोрдиे рдпोрдЧ्рдп рдПрд╡ं рдЙрдЪिрдд рдЖрдХाрд░ ( Proper size ) рдХा рд╣ोрдиा рдЪाрд╣िрдП ।
( 3 ) рдк्рд░рдд्рдпेрдХ рд╕्рдеाрди рдкрд░ рдЙрд╕рдХा рдк्рд░рддिрд░ूрдк рд╕рд░рд▓рддा рд╕े рдмрдиाрдпा рдЬा рд╕рдХे ( easily reproducible )
( 4 ) рд╕рдордп рддрдеा рд╕्рдеाрди рдХे рд╕ाрде рдкрд░िрд╡рд░्рддрдирд╢ीрд▓ рдирд╣ीं рд╣ोрдиा рдЪाрд╣िрдП ।
( 5 ) рдЪрдпрдиिрдд рдоाрдд्рд░рдХ рдкрд░ рднौрддिрдХ рд╕्рдеिрддिрдпों ( рддाрдк , рджाрдм рдЖрджि ) рдХे рдкрд░िрд╡рд░्рддрди рдХा рдк्рд░рднाрд╡ рдирд╣ीं рдкрдб़рдиा рдЪाрд╣िрдП ।
( 6 ) рдПрдХ рд╣ी рдк्рд░рдХृрддि рдХे рдХрдИ рдоाрдд्рд░рдХो ( рдЬैрд╕े - рд╕рдордп рдоाрдкрдиे рдХे рд▓िрдП рд╕ेрдХрдг्рдб , рдоिрдирдЯ , рдШрдг्рдЯा рдЖрджि ) рдХे рдордз्рдп рдЙрдЪिрдд рд╕рдо्рдмрди्рдз рдЬ्рдЮाрдд рд╣ोрдиा рдЪाрд╣िрдП । ( 7 ) рдЪрдпрдиिрдд рдоाрдд्рд░рдХ рд╕ुрд▓рднрддा рд╕े рдЙрдкрд▓рдм्рдз ( casily accessible ) рд╣ोрдиा рдЪाрд╣िрдП ।
рдоाрдд्рд░рдХों рдХी рд╡िрднिрди्рди рдкрдж्рдзрддिрдпाँ ( Different Systems of Units )
рднौрддिрдХ рд░ाрд╢िрдпों рдХे рдоाрдкрди рдоें рдоूрд▓ рдоाрдд्рд░рдХों рдХे рдЖрдзाрд░ рдкрд░ рдиिрдо्рдирд▓िрдЦिрдд рдкрдж्рдзрддिрдпाँ рдк्рд░рдпोрдЧ рдоें рд▓ाрдпी рдЬाрддी рд╣ै
|
рдХ्рд░ реж рд╕ं реж( S. No. ) |
рдоाрдд्рд░рдХ рдкрдж्рдзрддि ( System of unit ) |
рд▓рдо्рдмाрдИ рдХा рдоाрдд्рд░рдХ ( Unit of length ) |
рдж्рд░рд╡्рдпрдоाрди рдХा рдоाрдд्рд░рдХ ( Unit of mass ) |
рд╕рдордп рдХा рдоाрдд्рд░рдХ ( Unit of time ) рд╕рдордп рдХा рдоाрдд्рд░рдХ ( Unit of time ) |
|
1 |
рдлुрдЯ рдкाрдЙрди्рдб рд╕ेрдХрдг्рдб рдкрдж्рдзрддि (
FPS System ) |
рдлुрдЯ ( foot ) |
рдкाрдЙрдг्рдб ( pound ) |
рд╕ेрдХрдг्рдб ( second ) |
|
2 |
рд╕ेрди्рдЯीрдоीрдЯрд░ рдЧ्рд░ाрдо рд╕ेрдХрдг्рдб рдкрдж्рдзрддि( CGS System ) |
рд╕ेрди्рдЯीрдоीрдЯрд░ ( centimetre ) |
рдЧ्рд░ाрдо ( gramme ) |
рд╕ेрдХрдг्рдб ( second ) |
|
3 |
рдоीрдЯрд░ рдХिрд▓ोрдЧ्рд░ाрдо рд╕ेрдХрдг्рдб рдкрдж्рдзрддि ( MKS System ) |
рдоीрдЯрд░ ( metre ) ( MKS System ) |
рдХिрд▓ोрдЧ्рд░ाрдо |
рд╕ेрдХрдг्рдб ( second ) |
|
4 |
рдЕрди्рддрд░्рд░ाрд╖्рдЯ्рд░ीрдп рдкрдж्рдзрддि ( ( SI System ) |
рдпрд╣ MKS system рдХा рд╣ी рд╕ंрд╢ोрдзिрдд рдПрд╡ं рдкрд░िрд╡рд░्рдзिрдд рд░ूрдк рд╣ै рдЬिрд╕рдХा рдЙрд▓्рд▓ेрдЦ рдЕрдЧрд▓े рдкрд░िрдЪ्рдЫेрдж рдоें рд╣ै । |
||