рд╕ीрдзे рдоुрдЦ्рдп рд╕ाрдордЧ्рд░ी рдкрд░ рдЬाрдПं

Principle of Measurement in Hindi

 

рдоाрдкрди рдХा рд╕िрдж्рдзाрди्рдд ( Principle of Measurement )

 рдоाрдкी рдЬाрдиे рд╡ाрд▓ी рд░ाрд╢ि рдХी рдЙрд╕рдХे рдоाрдд्рд░рдХ рд╕े рддुрд▓рдиा рдХрд░рдиे рдХो рд╣ी " рдоाрдкрди " ( measurement ) рдХрд╣рддे рд╣ैं । рдЕрд░्рдеाрдд् рдХिрд╕ी рд░ाрд╢ि рдХे рдоाрдкрди рдХे рд╕рдордп рдпрд╣ рджेрдЦा рдЬाрддा рд╣ै рдХि рдЪुрдиा рдЧрдпा рдоाрдирдХ рдоाрдкी рдЬाрдиे рд╡ाрд▓ी рд░ाрд╢ि рдоें рдХिрддрдиी рдмाрд░ рд╢ाрдоिрд▓ рд╣ै рдпा рдоाрдкी рдЬाрдиे рд╡ाрд▓ी рд░ाрд╢ि рдЪुрдиे рдЧрдпे рдоाрдирдХ рд╕े рдХिрддрдиे рдЧुрдиा рдмрдб़ी рд╣ै рдЕрдерд╡ा рдЫोрдЯी рд╣ै рдпрд╣ी рдоाрдкрди рдХा рд╕िрдж्рдзाрди्рдд рд╣ै ।

рдХिрд╕ी рд░ाрд╢ि рдХो рдоाрдк рдХो рд╡्рдпрдХ्рдд рдХрд░рдиे рдХे рд▓िрдП рдиिрдо्рдирд▓िрдЦिрдд рджो рдЖрд╡рд╢्рдпрдХрддाрдпें ( requirements ) рд╣ोрддी - рдЬिрд╕рдоें рд╡рд╣ рднौрддिрдХ рд░ाрд╢ि рдоाрдкी рдЬाрдиी рд╣ै ।


 ( 1 ) рдоाрдд्рд░рдХ ( Unit ) -  рдЬिрд╕рдоें рд╡рд╣ рднौрддिрдХ рд░ाрд╢ि рдоाрдкी рдЬाрдиी рд╣ै ।

 ( 2 ) рд╕ंрдЦ्рдпाрдд्рдордХ рдоाрди ( Numerical Value ) – рдпрд╣ рдоाрдкी рдЬाрди े рд╡ाрд▓ी рднौрддिрдХ рд░ाрд╢ि рдХे " рдкрд░िрдоाрдг " ( Magnitude ) рдХो рджрд░्рд╢ाрддा рд╣ै рдЕрд░्рдеाрдд् рдпрд╣ рдмрддाрддा рд╣ै рдХि рдоाрдкी рдЬाрдиे рд╡ाрд▓ी рд░ाрд╢ि рдоें рдЪुрдиा рдЧрдпा рдоाрдд्рд░рдХ рдХिрддрдиी рдмाрд░ рд╢ाрдоिрд▓ рд╣ै । рдпрд╣ рдПрдХ рд╢ुрдж्рдз рд╕ंрдЦ्рдпा ( Pure number ) рд╣ोрддा рд╣ै ।

 рдЙрджाрд╣рд░рдг рдХे рд▓िрдП рдпрджि рдХिрд╕ी рджीрд╡ाрд░ рдХी рд▓рдо्рдмाрдИ 8 рдоोрдЯрд░ рд╣ै рддो рдЗрд╕рдХा рдЕрд░्рде рдпрд╣ рд╣ै рдХि рд╡рд╕्рддु ( рджीрд╡ाрд░ ) рдХी рд▓рдо्рдмाрдИ рдоाрдкрдиे рдХा рдоाрдд्рд░рдХ рдоीрдЯрд░ рд╣ै рддрдеा рдпрд╣ рд╡рд╕्рддु ( рджीрд╡ाрд░ ) рдХी рд▓рдо्рдмाрдИ рдоें 8 рдмाрд░ рд╢ाрдоिрд▓ рд╣ै । 

 рдЕрдд : рдпрджि X рдХोрдИ рднौрддिрдХ рд░ाрд╢ि рд╣ै рдЬिрд╕рдХा рд╕ंрдЦ्рдпाрдд्рдордХ рдоाрди рддрдеा рд╕ंрдЧрдд рдоाрдд्рд░рдХ || рд╣ै , рддो 

X = nx \ u | 

рдЙрд▓्рд▓िрдЦिрдд рдЙрджाрд╣рд░рдг рдоें рдпрджि рд▓рдо्рдмाрдИ рдХा рдоाрдд्рд░рдХ рд╕ेрдоी ( рд╕ेрди्рдЯीрдоीрдЯрд░ ) рд╣ो рддो рдЗрд╕ рддु ( рджीрд╡ाрд░ ) рдХी рд▓рдо्рдмाрдИ 800 рд╕ेрдоी рд╣ोрдЧी । рдЗрд╕рд╕े рд╕्рдкрд╖्рдЯ рд╣ै рдХि рдХिрд╕ी рднौрддिрдХ рд░ाрд╢ि рдХा рдоाрдд्рд░рдХ рдЬिрддрдиा рдЫोрдЯा рд╣ोрддा рдЬाрддा рд╣ै , рдЗрд╕рдХा рд╕ंрдЧрдд рд╕ंрдЦ्рдпाрдд्рдордХ рдоाрди рдЙрддрдиा рд╣ो рдмрдв़рддा рдЬाрддा рд╣ै । 

рдЕрд░्рдеाрдд् " рдХिрд╕ी рднौрддिрдХ рд░ाрд╢ि рдХा рд╕ंрдЦ्рдпाрдд्рдордХ рдоाрди рдЙрд╕рдХे рдоाрдд्рд░рдХ рдХे рд╡्рдпुрдд्рдХ्рд░рдоाрдиुрдкाрддी рд╣ोрддा рд╣ै । '


рд╕рдоीрдХрд░рдг ( 1 ) рд╕े     nx1/n

 рдЕрд░्рдеाрдд् " рдХिрд╕ी рднौрддिрдХ рд░ाрд╢ि рдХा рд╕ंрдЦ्рдпाрдд्рдордХ рдоाрди рдПрд╡ं рдЙрд╕рдХे рд╕ंрдЧрдд рдоाрдд्рд░рдХ рдХा рдЧुрдгрдирдлрд▓ рд╕рджेрд╡ рдиिрдпрдд рд░рд╣рддा рд╣ै । "

 рдпрджि рдХिрд╕ी рднौрддिрдХ рд░ाрд╢ि X рдХे рд╕ंрдЦ्рдпाрдд्рдордХ рдоाрди рджो рдЕрд▓рдЧ - рдЕрд▓рдЧ рдоाрдд्рд░рдХा рддрдеा 

 X=n1!u1!=n2!u2!

 рдоाрдд्рд░рдХ рдХे рдЪрдпрди рдоें рдз्рдпाрди рд░рдЦрдиे рдпोрдЧ्рдп рддрде्рдп ( Guiding Principles for the Choice of Unit )

рдХिрд╕ी рднौрддिрдХ рд░ाрд╢ि рдХे рдоाрдд्рд░рдХ рдХा рдЪрдпрди рдХрд░рддे рд╕рдордп рдиिрдо्рди рддрде्рдпों рдХा рдз्рдпाрди рд░рдЦрдиा рдЪाрд╣िрдП

 ( 1 ) рдЪрдпрдиिрдд рдоाрдд्рд░рдХ рдХो рдоाрди्рдпрддा рдЕрди्рддрд░्рд░ाрд╖्рдЯ्рд░ीрдп рд╕्рддрд░ ( International level ) рдкрд░ рд╣ोрдиी рдЪाрд╣िрдП । 

( 2 ) рдЪрдпрдиिрдд рдоाрдд्рд░рдХ рд╕рд░рд▓рддा рд╕े рдПрд╡ं рдкूрд░्рдг рд░ूрдк рд╕े рдкрд░िрднाрд╖िрдд ( definite and well defined ) рд╣ोрдиे рдпोрдЧ्рдп рдПрд╡ं рдЙрдЪिрдд рдЖрдХाрд░ ( Proper size ) рдХा рд╣ोрдиा рдЪाрд╣िрдП । 

( 3 ) рдк्рд░рдд्рдпेрдХ рд╕्рдеाрди рдкрд░ рдЙрд╕рдХा рдк्рд░рддिрд░ूрдк рд╕рд░рд▓рддा рд╕े рдмрдиाрдпा рдЬा рд╕рдХे ( easily reproducible ) 

( 4 ) рд╕рдордп рддрдеा рд╕्рдеाрди рдХे рд╕ाрде рдкрд░िрд╡рд░्рддрдирд╢ीрд▓ рдирд╣ीं рд╣ोрдиा рдЪाрд╣िрдП । 

( 5 ) рдЪрдпрдиिрдд рдоाрдд्рд░рдХ рдкрд░ рднौрддिрдХ рд╕्рдеिрддिрдпों ( рддाрдк , рджाрдм рдЖрджि ) рдХे рдкрд░िрд╡рд░्рддрди рдХा рдк्рд░рднाрд╡ рдирд╣ीं рдкрдб़рдиा рдЪाрд╣िрдП । 

( 6 ) рдПрдХ рд╣ी рдк्рд░рдХृрддि рдХे рдХрдИ рдоाрдд्рд░рдХो ( рдЬैрд╕े - рд╕рдордп рдоाрдкрдиे рдХे рд▓िрдП рд╕ेрдХрдг्рдб , рдоिрдирдЯ , рдШрдг्рдЯा рдЖрджि ) рдХे рдордз्рдп рдЙрдЪिрдд рд╕рдо्рдмрди्рдз рдЬ्рдЮाрдд рд╣ोрдиा рдЪाрд╣िрдП । ( 7 ) рдЪрдпрдиिрдд рдоाрдд्рд░рдХ рд╕ुрд▓рднрддा рд╕े рдЙрдкрд▓рдм्рдз ( casily accessible ) рд╣ोрдиा рдЪाрд╣िрдП ।




рдоाрдд्рд░рдХों рдХी рд╡िрднिрди्рди рдкрдж्рдзрддिрдпाँ ( Different Systems of Units )

 рднौрддिрдХ рд░ाрд╢िрдпों рдХे рдоाрдкрди рдоें рдоूрд▓ рдоाрдд्рд░рдХों рдХे рдЖрдзाрд░ рдкрд░ рдиिрдо्рдирд▓िрдЦिрдд рдкрдж्рдзрддिрдпाँ рдк्рд░рдпोрдЧ рдоें рд▓ाрдпी рдЬाрддी рд╣ै 

рдХ्рд░ реж рд╕ं реж( S. No. )

рдоाрдд्рд░рдХ рдкрдж्рдзрддि  ( System of unit ) 

рд▓рдо्рдмाрдИ рдХा рдоाрдд्рд░рдХ ( Unit of length )

рдж्рд░рд╡्рдпрдоाрди рдХा рдоाрдд्рд░рдХ ( Unit of mass ) 

рд╕рдордп рдХा рдоाрдд्рд░рдХ ( Unit of time ) рд╕рдордп рдХा рдоाрдд्рд░рдХ ( Unit of time )

1

 рдлुрдЯ рдкाрдЙрди्рдб рд╕ेрдХрдг्рдб рдкрдж्рдзрддि   ( FPS System )

рдлुрдЯ ( foot ) 

рдкाрдЙрдг्рдб ( pound ) 

 рд╕ेрдХрдг्рдб ( second ) 

2

рд╕ेрди्рдЯीрдоीрдЯрд░ рдЧ्рд░ाрдо рд╕ेрдХрдг्рдб рдкрдж्рдзрддि( CGS System )

рд╕ेрди्рдЯीрдоीрдЯрд░ ( centimetre ) 

 рдЧ्рд░ाрдо ( gramme )

 рд╕ेрдХрдг्рдб ( second )

3

рдоीрдЯрд░ рдХिрд▓ोрдЧ्рд░ाрдо рд╕ेрдХрдг्рдб рдкрдж्рдзрддि  ( MKS System )

рдоीрдЯрд░ ( metre ) 

 ( MKS System )

 рдХिрд▓ोрдЧ्рд░ाрдо

рд╕ेрдХрдг्рдб ( second ) 

4

рдЕрди्рддрд░्рд░ाрд╖्рдЯ्рд░ीрдп рдкрдж्рдзрддि ( ( SI System ) 

рдпрд╣ MKS system рдХा рд╣ी рд╕ंрд╢ोрдзिрдд рдПрд╡ं рдкрд░िрд╡рд░्рдзिрдд рд░ूрдк рд╣ै рдЬिрд╕рдХा рдЙрд▓्рд▓ेрдЦ рдЕрдЧрд▓े рдкрд░िрдЪ्рдЫेрдж рдоें рд╣ै

 


рдЗрд╕ рдм्рд▓ॉрдЧ рд╕े рд▓ोрдХрдк्рд░िрдп рдкोрд╕्рдЯ

AC (Alternating Current) рдХ्рдпा рд╣ै?

  AC рде्рдпोрд░ी (AC Theory) рд╡िрдж्рдпुрдд рдЗंрдЬीрдиिрдпрд░िंрдЧ рдХा рдПрдХ рдорд╣рдд्рд╡рдкूрд░्рдг рд╡िрд╖рдп рд╣ै, рдЬो рд╡िрдж्рдпुрдд рдзाрд░ा (Electric Current) рдХी рдмрджрд▓рддी рджिрд╢ा рдФрд░ рд╕рдордп рдХे рд╕ाрде рдмрджрд▓рддे рдкрд░िрдоाрдг (Magnitude) рдХो рд╕рдордЭрдиे рдкрд░ рдЖрдзाрд░िрдд рд╣ै। рдпрд╣ рде्рдпोрд░ी рдоुрдЦ्рдпрддः рд╡ैрдХрд▓्рдкिрдХ рдзाрд░ा (Alternating Current) рдХे рд╕िрдж्рдзांрддों рдФрд░ рдЙрдирдХे рд╡्рдпрд╡рд╣ाрд░ों рдХा рдЕрдз्рдпрдпрди рдХрд░рддी рд╣ै। AC (Alternating Current) рдХ्рдпा рд╣ै? AC рдпा рд╡ैрдХрд▓्рдкिрдХ рдзाрд░ा рд╡рд╣ рд╡िрдж्рдпुрдд рдзाрд░ा рд╣ै, рдЬो рд╕рдордп рдХे рд╕ाрде рдЕрдкрдиी рджिрд╢ा рдФрд░ рдкрд░िрдоाрдг рдХो рд▓рдЧाрддाрд░ рдмрджрд▓рддी рд░рд╣рддी рд╣ै। рдЗрд╕рдХे рд╡िрдкрд░ीрдд, DC (Direct Current) рдоें рдзाрд░ा рдХी рджिрд╢ा рдФрд░ рдкрд░िрдоाрдг рд╕्рдеिрд░ рд░рд╣рддी рд╣ै। AC рдХा рдорд╣рдд्рд╡ AC рдХा рдЙрдкрдпोрдЧ рдШрд░ेрд▓ू рдФрд░ рдФрдж्рдпोрдЧिрдХ рд╡िрдж्рдпुрдд рд╡िрддрд░рдг рдоें рдЕрдзिрдХ рд╣ोрддा рд╣ै рдХ्рдпोंрдХि рдЗрд╕े рдЯ्рд░ांрд╕рдлाрд░्рдорд░ рдХी рдорджрдж рд╕े рдЖрд╕ाрдиी рд╕े рдЙрдЪ्рдЪ рдпा рдиिрдо्рди рд╡ोрд▓्рдЯेрдЬ рдоें рдкрд░िрд╡рд░्рддिрдд рдХिрдпा рдЬा рд╕рдХрддा рд╣ै।

Concept of alternating electromotive force in Hindi.

рд╡िрдж्рдпुрддрдЪाрд▓िрдд рдмрд▓ (Electromotive Force - EMF) рдХा рдЕрд░्рде рдЙрд╕ рдКрд░्рдЬा рд╕े рд╣ै рдЬो рд╡िрдж्рдпुрдд рд╕्рд░ोрдд рдж्рд╡ाрд░ा рдк्рд░рддि рдЪाрд░्рдЬ рдпूрдиिрдЯ рдкрд░ рдЙрдд्рдкрди्рди рдХी рдЬाрддी рд╣ै। рдпрд╣ рдмрд▓ рдЪाрд░्рдЬ рдХो рд╕्рд░ोрдд рдХे рднीрддрд░ рдФрд░ рдмाрд╣рд░ी рд╕рд░्рдХिрдЯ рдоें рдк्рд░рд╡ाрд╣िрдд рдХрд░рдиे рдХे рд▓िрдП рдЖрд╡рд╢्рдпрдХ рд╣ोрддा рд╣ै। рдмрджрд▓рддी рд╡िрдж्рдпुрддрдЪाрд▓िрдд рдмрд▓  (Alternating Electromotive Force)   рдХा рдорддрд▓рдм рд╣ै рдХि рдпрд╣ рдмрд▓ рд╕рдордп рдХे рд╕ाрде рдмрджрд▓рддा рд░рд╣рддा рд╣ै, рдЬिрд╕рд╕े рд╡िрдж्рдпुрдд рдзाрд░ा рднी рд╕рдордп рдХे рд╕ाрде рджिрд╢ा рдФрд░ рдкрд░िрдоाрдг рдоें рдмрджрд▓рддी рд░рд╣рддी рд╣ै। рдЗрд╕े рдЖрдорддौрд░ рдкрд░ AC (Alternating Current) рдХे рд░ूрдк рдоें рдЬाрдиा рдЬाрддा рд╣ै। рдмрджрд▓рддी рд╡िрдж्рдпुрддрдЪाрд▓िрдд рдмрд▓ рдХी рдЕрд╡рдзाрд░рдгा рдк्рд░ाрдХृрддिрдХ рд╕्рд░ोрдд : рдмрджрд▓рддी рд╡िрдж्рдпुрддрдЪाрд▓िрдд рдмрд▓ рдХा рд╕рдмрд╕े рд╕ाрдоाрди्рдп рдЙрджाрд╣рд░рдг рд╡िрдж्рдпुрддрдЬрдиिрдд्рд░ (Generator) рд╣ै, рдЬो рдЪुंрдмрдХीрдп рдХ्рд╖ेрдд्рд░ рдоें рдХुंрдбрд▓ी рдХो рдШुрдоाрдХрд░ рдЙрдд्рдкрди्рди рд╣ोрддी рд╣ै। рдл्рд░िрдХ्рд╡ेंрд╕ी : AC рдоें, рдмрд▓ рдФрд░ рдзाрд░ा рдПрдХ рд╡िрд╢िрд╖्рдЯ рдЖрд╡ृрдд्рддि (Frequency) рдкрд░ рдмрджрд▓рддी рд░рд╣рддी рд╣ै, рдЬो рд╣рд░्рдЯ्рдЬ़ (Hertz) рдоें рдоाрдкी рдЬाрддी рд╣ै। рдЙрджाрд╣рд░рдг рдХे рд▓िрдП, рднाрд░рдд рдоें рдШрд░ेрд▓ू рд╡िрдж्рдпुрдд рдЖрдкूрд░्рддि 50 рд╣рд░्рдЯ्рдЬ़ рдХी рдЖрд╡ृрдд्рддि рдкрд░ рд╣ोрддी рд╣ै। рдлेрдЬ : рдмрджрд▓рддी рд╡िрдж्рдпुрддрдЪाрд▓िрдд рдмрд▓ рдХी рд╡िрд╢ेрд╖рддा рдпрд╣ рд╣ै рдХि рдпрд╣ рд╕рдордп рдХे рд╕ाрде рдПрдХ рд╕ाрдЗрди (sine) рддрд░ंрдЧ рдХे рд░ूрдк рдоें рдмрджрд▓рддी рд░рд╣рддी рд╣ै, рдЬो рд╕рдордп рдХे рд╕ाрде рдПрдХ рдиिрд░ंрддрд░ рдЪрдХ्рд░ рдоें рдЖрдЧे-рдкीрдЫे рд╣ोрддी рд░...

Sound and Production of Sound in hindi

Sound Introduction  рд╣рдо рд╣рд░ рд░ोрдЬ рд╡िрднिрди्рди рд╕्рд░ोрддों рдЬैрд╕े рдордиुрд╖्рдп, рдкрдХ्рд╖ी, рдШंрдЯिрдпाँ, рдорд╢ीрдиें, рд╡ाрд╣рди, рдЯेрд▓ीрд╡िрдЬрди, рд░ेрдбिрдпो рдЖрджि рд╕े рдз्рд╡рдиिрдпाँ рд╕ुрдирддे рд╣ैं। рдз्рд╡рдиि рдКрд░्рдЬा рдХा рдПрдХ рд░ूрдк рд╣ै рдЬो рд╣рдоाрд░े рдХाрдиों рдоें рд╕ुрдирдиे рдХी рдЕрдиुрднूрддि рдкैрджा рдХрд░рддी рд╣ै। рдКрд░्рдЬा рдХे рдЕрди्рдп рд░ूрдк рднी рд╣ैं рдЬैрд╕े рдпांрдд्рд░िрдХ рдКрд░्рдЬा, рдк्рд░рдХाрд╢ рдКрд░्рдЬा, рдЖрджि। рд╣рдордиे рдкिрдЫрд▓े рдЕрдз्рдпाрдпों рдоें рдпांрдд्рд░िрдХ рдКрд░्рдЬा рдХे рдмाрд░े рдоें рдмाрдд рдХी рд╣ै। рдЖрдкрдХो рдКрд░्рдЬा рдХे рд╕ंрд░рдХ्рд╖рдг рдХे рдмाрд░े рдоें рдкрдв़ाрдпा рдЧрдпा рд╣ै,  рдЬिрд╕рдоें рдХрд╣ा рдЧрдпा рд╣ै рдХि рд╣рдо рдКрд░्рдЬा рдХो рди рддो рдмрдиा рд╕рдХрддे рд╣ैं рдФрд░ рди рд╣ी рдирд╖्рдЯ рдХрд░ рд╕рдХрддे рд╣ैं। рд╣рдо рдЗрд╕े рдХेрд╡рд▓ рдПрдХ рд░ूрдк рд╕े рджूрд╕рд░े рд░ूрдк рдоें рдмрджрд▓ рд╕рдХрддे рд╣ैं। рдЬрдм рдЖрдк рддाрд▓ी рдмрдЬाрддे рд╣ैं, рддो рдз्рд╡рдиि рдЙрдд्рдкрди्рди рд╣ोрддी рд╣ै। рдХ्рдпा рдЖрдк рдЕрдкрдиी рдКрд░्рдЬा рдХा рдЙрдкрдпोрдЧ рдХिрдП рдмिрдиा рдз्рд╡рдиि рдЙрдд्рдкрди्рди рдХрд░ рд╕рдХрддे рд╣ैं? рдз्рд╡рдиि рдЙрдд्рдкрди्рди рдХрд░рдиे рдХे рд▓िрдП рдЖрдкрдиे рдХिрд╕ рдк्рд░рдХाрд░ рдХी рдКрд░्рдЬा рдХा рдЙрдкрдпोрдЧ рдХिрдпा? рдЗрд╕ рдЕрдз्рдпाрдп рдоें рд╣рдо рд╕ीрдЦेंрдЧे рдХि рдз्рд╡рдиि рдХैрд╕े рдЙрдд्рдкрди्рди рд╣ोрддी рд╣ै рдФрд░ рдпрд╣ рдХैрд╕े рдПрдХ рдоाрдз्рдпрдо рд╕े рд╕ंрдЪाрд░िрдд рд╣ोрддी рд╣ै рдФрд░ рд╣рдоाрд░े рдХाрдиों рдж्рд╡ाрд░ा рдЧ्рд░рд╣рдг рдХी рдЬाрддी рд╣ै।